سردرود به روایت تاریخ

مطالعات نقشه های حجاری کاخ « سارگون دوم » ( 714ق.م) نشانگر آن است که بلاد  شمال غرب ایران ( آذربایجان) در قرن هشتم قبل از میلاد از درجه عالی تمدن برخوردار بوده اند. این بلاد دارای دیوارهای محکم- حصارهایی به ارتفاع 120خشت ( حدود 15متر)- و برج و بارو بوده و خانه ها دارای چندین طبقه ، با ورودیهای مخصوص بوده اند. از مضمون این حجاریها چنین بر می آید که ستون های چوبی معمول بوده و در ساختمان ها تیر به کار می رفته است. در عصر یاد شده ، در این اراضی از توسعه و تبدیل بعضی دژها - که غالبا بر فراز پشته ها و تپه ها استقرار داشته اند – سخن به میان آمده و به وجود 21  شهر اشاره شده است

  شواهد و بررسی های تاریخی حاکی از آن است که ، « سردرود امروز » در روز گاران کهن در محل قلعه  سردرود «1» قرار داشته است. بر طبق اسناد و مستندات تاریخی ، ساردوری دوم ، پسر آرگیشتی اول( 733-753ق.م) در زمان حکومت خود به سرزمین  « ماننا »- کناره های شرقی دریاچه اورمیه-  یوروش آورده و بعد از فتح آن ، قلعه های متعددی را بنا نهاده که  « ساردور قالاسی » در سردرود امروزی یکی از آن قلعه ها بوده است. زنده یاد دکتر « محمد تقی زهتابی » نیز بنای آن را مربوط به دوره اورارتوها – به ساردور یا سردور دوم – در قرن هشتم قبل از میلاد می داند. وی در کتاب     « ایران تورکلرینین اسکی تاریخی » از قلعه سردرود به عنوان قلعه حفاظتی تارماکیس ( تبریز کنونی ) یاد کرده و نام این شهر را – سرده ری یا ساردوری «1» - بر گرفته  شده از نام بانی آن ذکر می کند. مطالعات زمین شناسی  نیز نشان    می دهد که محل فعلی سردرود در ازمنه های گذشته زمین شناسی  زیر آب بوده و احتمالا جزو دریاچه « ارومیه » بوده است.

قرائن و شواهد مستدل به دست آمده در حفاری های مختلف نیز ( علاوه بر علم زمین شناسی ) موید این امرتاریخی است. کشف آثار و بقایای وسائط  دریانوردی ، در اراضی اطراف « مسجد امام زاده » نیز در جریان یکی از حفاریهای خانگی در سالهای دهه 1330شمسی از دیگر دلایل روشن و مبرهن  گسترش دریاچه ارومیه و زیر آب قرار داشتن سردرود کنونی در روز گاران بسیارکهن است . امروزه بعد از گذشت صدها سال ، هنوز هم آثار و علائم حیات بشری و زندگی اجتماعی در قسمتهای مرتفع ، خصوصا اطراف قلعه سردرود قابل مشاهده و اثبات است. آنچه مسلم است حداقل پیشینه و قدمت این شهر به سه هزار سال – به هزاره اول قبل از میلاد – می رسد. لکن این  پیشینه بيشتر مربوط به قلعه سردرود بوده و اراضی اطراف آن دلالت دارد و در مورد مکان فعلی این شهرجاي تامل دارد. اینکه سردرود فعلی کی و از چه زمانی آبادانی یافته و معمورگشته است ، مطالب و اسناد گویایی در دست نیست ، اما برخی پیش فرضها و شواهد تاریخی ، ظن وگمانهائی را در این خصوص پیش روی مورخین و تاریخ نگاران قرار داده است . یکی از این فرضیه ها واحتمالات -  و به عنوان مهمترین احتمال – زمین لرزه های مهم نهگانه تبریز است. این احتمال وجود دارد که طی یکی از این  زمین لرزه ها قلعه سردرود بکلی ویران شده و از بین رفته است و سردرود فعلی متعاقب آن زلزله و ویرانیها بنا گشته است. طی سالهای بین 244ه.ق (858م) تا 1201 ه.ق ( 1786م ) صدها زمین لرزه خفیف و سهمگین در تبریز رخ داده که نه مورد آن بسیار ویرانگر و مخرب بوده است. « یحیی ذکاء  » در کتاب « زمین لرزه های تبریز » از زمین لرزه 244 ه-ق به عنوان نخستین زمین لرزه شدید تبریز یاد کرده و به نقل از مورخین تعداد قربانیان آن را 40هزار نفر ذکر می کند. گذشته از زمین لرزه های سالهای 244 ،434 ،671 ، 1060،  1133 ، 1134 ، 1140 ، 1201 ه-ق زلزله های سالهای 1050و1193 ه-ق (1640و1780م ) از شدت و دامنه بیشتری برخوردار بوده و ویرانیهای کلی به بارداشته است. طبق نوشته مورخین ، زمین لرزه سال 1050ه- ق تبریز شش ماه ادامه داشته و باعث از بین رفتن بسیاری از آبادیها شده است. امازمین لرزه زمستان سال 1193ه-ق از تمای زمین لرزه های تبریز سهمناک تر و ویرانگر تر بوده است ، بطوریکه میرزا حسن زنوزی صاحب کتاب « ریاض الجنه» در این باره می نویسد:

« ... در تبریز به بلندی یک وجب دیوار بر سر پا نماند. ... تخمینا دوازده فرسخ از اطراف [ اطراف تبریز ] به تبعیت شهر انهدام یافت. ... » با توجه به تعداد و شدت آن ، تخریب و ویرانی کلی قلعه  سردرود  در آن زمین لرزه بسیار محتمل است. با                                                                           .                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               

این احتمال و نیز وجود سفالینه های مربوط به ادوار مختلف -  قبل از میلاد تا دوره صفویه – در قلعه سردرود ، نشانگر  وجود زندگی اجتماعی حداقل تا سال 1193 ( آخرین زمین لرزه سهمناک تبریز) در آن محل بوده و بنای شهر فعلی سردرود بدنبال آن بوده است. هر چند وجود مزار« قیس3 » مربوط به دهه های نخستین هجرت و نیز برخی آثار و اشیاءکشف شده در برخی نقاط و محلات قدیمی سردرود جای تامل دارد ، اما این آثار به طور قطع به معنای وجود  زندگی اجتماعی در  محل سردرود امروزی نبوده و می تواند دلایل و توجیهات دیگری داشته باشد. البته برخیها را نیز باور بر این است که طی زمین لرزه های نهگانه یاد شده ، محل اسکان مردم دستخوش دگرگونی بوده و موقعیت مکانی سردرود - بین قلعه و مکان فعلی- متغییر بوده است ، اما آنچه مسلم است ، حداقل قدمت و پیشینه سردرود مربوط به هزاره اول قبل از میلاد بوده و این شهر از پیشینه حداقل  سه هزار ساله برخوردار می باشد

عكس و مطلب از : مقصود سامع